A) Tarihi Yapısı :

İlçemizin günümüze kadar yazılmış bir tarihi bulunmadığı için, hangi tarihte, kimler tarafından kurulduğu kesin olarak bilinmemektedir. Bugüne kadar yapılan araştırmalarda adı KAŞEN-KURAŞAR-KASİURA-GAYGURA-TURNALİT olarak geçmektedir.

Turhal kalesinde bulunduğu söylenen iki kitabenin Sümer yazısı ile yazılmış olması, Turhal’ın tarihçesinin Sümerlilere kadar uzandığını göstermektedir. Sümerlilerin M.Ö 3000’li yıllarda yaşadıkları düşünülürse Turhal’ın kuruluş tarihinin günümüzden yaklaşık 5000 yıl öncesine dayandığı anlaşılmaktadır.

Mütareke ve Milli Mücadele yıllarında Turhal, Mustafa Kemal Paşa önderliğinde tüm varlığını ortaya koymuş, Kurtuluş Savaşı sırasında yüzlerce şehit vermiştir.

Milli Mücadelenin en önemli adımı olan Samsun’dan Havza ve Amasya’ya oradan da Sivas’a geçen Mustafa Kemal Paşa’nın güzergâhında Turhal vardır.

Turhal, Osmanlı idari yapısında üç yüz haneli bir bucak merkezi iken 1892 yılında Belediye teşkilatı kurulmuş ve 01.09.1944 yılına kadar Tokat’a bağlı bir bucak olarak idari yapıda yer almıştır. Bu tarihten itibaren ilçeye dönüştürülen Turhal, 19 Ekim 1934 de Şeker fabrikasının açılmasıyla da ekonomik ve sosyal açıdan hızla gelişmeye başlamıştır.

2000 yılı nüfus sayımına göre ilçe merkezi (merkez bucak) nüfusu 95.536 kişidir. Bu haliyle Turhal, otuz dört il merkezinden nüfusça daha büyük bir ilçe haline gelmiştir. Bugün Yeşilırmak’ın iki yakasında modern bir kent görünümüyle gezilmeye değer bir ilçedir.

B) Coğrafi Yapısı

Turhal İlçesi 40’ derece 18 dakika enleminin ve 36 derece 06 dakika boylamının kesiştiği yerdedir. İlçenin yüzölçümü 911 km. karedir. İlçe merkezi 493 rakımındadır. İlçenin kuzeyinde Amasya İl’i ve Erbaa İlçesi, güneyinde Pazar İlçesi, batısında Zile İlçesi, doğusunda Tokat İli yer almaktadır. Turhal, kendine bağlı olarak 6 kasaba, 47 köy ile Tokat ilinin en büyük ilçesidir.

İlçenin köylerinden 27 adedi dağlık ve kırsal, 20 adedi ise ova yerleşim alanlarındır. Türkiye’nin en büyük akarsularından olan Yeşilırmak, Turhal şehir merkezinin ortasından geçmektedir. İlçede mevcut ormanlık ve fundalık alanların toplamı 40.386 hektar tarım alanlarının toplamı 35.380 hektar, çayır ve meraların toplamı 8.908 hektar, tarım dışı arazilerin toplamı 6.426 hektardır. İlçenin en büyük su kaynağı olarak Yeşilırmak görülmektedir. Köse dağı’ndan çıkan Yeşilırmak 365. km.de Almus barajına ulaşır. Baraj çıkışından itibaren Tokat ve Kazova’ya girer. Buradan Turhal Ovası’nı geçerek Dazya ve Kuruçay derelerini alır. Amasya İli’nde Çekerek çayı ile birleşerek devam eder.

Turhal İlçesi Orta Karadeniz bölgesi ile İçanadolu bölgesi arasında geçit konumundadır. Bu nedenle nispeten ılıman bir iklimin tesiri altındadır.

C)Nüfus Durumu: (2010)

İlçemizde 6 kasaba ile birlikte 47 köy 22 adet mezra bulunmaktadır. İlçe merkezinde 30 mahalle mevcuttur. Meskenler genelde betonarme yapılardır, köyler ise kerpiç, ahşap ve betonarme yapılardan oluşmaktadır. Söz konusu yerleşim alanları genel olarak, toplu yerleşim durumunda olup, dağınık değillerdir.

E)Sosyal Yapısı: İlçemizdeki hızlı nüfus artışı konut sorununu da beraberinde getirmektedir. Buna karşılık 60’a yakın yapı kooperatifi üyelerine konut sağlamak çabası içindedir. İlçe halkının sosyal yaşantısı sadedir, özellikle eğlence yerlerinin olmaması nedeniyle halk bu gereksinimini televizyon yoluyla gidermektedir. İlçemizde istihdama yönelik işyerleri olarak başta Turhal Şeker Fabrikası ve Makine Fabrikası bulunmaktadır. Bunun yanı sıra özel sektöre ait diğer fabrikalarda çalışanların dışında halkın bir kısmı ticaretle diğer bir kısmı ise tarım ve hayvancılıkla uğraşmaktadır.

İlçe merkezinde 1 adet kütüphane, 15 adet kitapevi, 14 gazete bayii, 2 adet spor sahası, 1 adet stadyum, 1 adet kapalı salon, 3 adet gazete, 1 yerel televizyon mevcuttur. Bunun yanı sıra kamu kuruluşlarına ait 5 adet sosyal tesis bulunmaktadır. Ayrıca 6 adet banka şubesi mevcuttur.

II - EĞİTİM VE KÜLTÜR YAPISI:

İlçemizde belli başlı tarih ve kültürel eser olarak Turhal Kalesi, Kesikbaş, Ulu ve Kova Camileri, Ahi Yusuf Baba, Karkın Aziz Baba, Gümüştop Ali Baba, Şeyh Şahabettin, Mehmet Nurullah Efendi Türbelerini sayabiliriz.

A) İlköğretim:

İlçe Merkezinde bir tanesi Özel İlköğretim olmak üzere 24 ilköğretim okulu, 2003–2004 öğretim yılında yeni açılan Özel Eğitim Okulu (Eğitim Uygulama Okulu ve İş Eğitim Merkezi), Kasabalar ve köylerde 68 olmak üzere 93 İlköğretim okulu mevcuttur. Bu ilköğretim okullarında Merkezde 10014 kasaba ve köylerde 3819 olmak üzere toplam 13833 öğrenci mevcuttur. Toplam olarak ilçe merkezinde 451 kasaba ve köylerde ise 205 öğretmen mevcuttur. Öğretmen başına 21 öğrenci düşmektedir. Toplam derslik sayısı 635’tir.

B) Ortaöğretim:

İlçe merkezinde Milli Eğitim Bakanlığına bağlı 1 Sağlık Meslek Lisesi olmak üzere 10 Ortaöğretim okulu mevcuttur. İlçe merkezinde Milli Eğitim Bakanlığına bağlı okullarda 3801 öğrenci ve 281 öğretmen vardır. Derslik sayısı 154’tür..

C) Yükseköğretim:

İlçemizde 1994 yılı içersinde Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesine bağlı olarak Turhal Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu açılmış ve 1995 yılında eğitim ve öğretime başlamıştır. Ayrıca 1995 yılında aynı üniversiteye bağlı olarak teknik iktisadi ve idari program bölümlerini içeren Meslek Yüksek Okulu açılmıştır

D)Diğerleri

İlçemizde Türkiye’nin her yerinden öğrenci kabul eden 1995-1996 eğitim ve öğretim yılında eğitime başlamış Ortopedik Engelliler İlköğretim Okulu ve Meslek lisesi ile Turhal Eğitim Uygulama Okulu ve İş Eğitim Merkezi bulunmaktadır.

III - SAĞLIK DURUMU:

İlçemizde Sağlık Bakanlığına bağlı 1 Devlet Hastanesi, 1 verem savaş dispanseri, 14 sağlık ocağı, 7 sağlık evi, 112 hızır acil servisi olup bunun yanı sıra Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Sağlık İşleri Genel Müdürlüğüne bağlı Turhal Hastanesi Baştabipliği ile Şeker Fabrikasının reviri tarafından sağlık hizmetleri sunulmaktadır.

IV- EKONOMİ DURUMU :

Tarım:

İlçemizde tarıma elverişli alanların %59’u kıraç, %41’i sulanabilir durumdadır. Sulanan arazilerin %80’i Yeşilırmaktan su alan sağ ve sol sahil su kanallarından temin edilen sularla, sulanmaktadır. Geriye kalan %20’i ise yöresel kaynaklarla sulanmaktadır.

İlçemizde yetiştirilebilen tarım ürünleri içerisinde hububat ön plandadır. Bunun yanında şeker pancarı, domates ve ayçiçeği ve her çeşit meyve ve sebze yetiştirilmektedir.

Tarım Arazisi : 35.380 Hektar

Çayır ve Mera : 8.908 Hektar

Ormanlık-Fundalık : 40.386 Hektar

Tarım Dışı Arazi : 6.426 Hektar

TOPLAM : 91.100 Hektar

B) Hayvancılık:

İlçemizin en önemli geçim kaynaklarından birisi de hayvancılıktır. İlçemizdeki büyükbaş hayvan sayısı 34.662 küçükbaş hayvan sayısı 21.171 olup, toplam 55.833 hayvan varlığımız mevcuttur. İlçemizde ayrıca haftada bir hayvan pazarı kurularak ilçe dışına canlı hayvan satışı yapılmaktadır. Hayvansal ürünler arasında et, süt, tereyağı, peynir, çökelek ve yün önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca yumurta satışı da yapılmaktadır.

C) Sanayi ve Ticaret:

İlçemizde Sanayii ve Ticaret Bakanlığına bağlı Turhal Şeker Fabrikası, Makine Fabrikası ile S.S. Pancar Ekicileri Kooperatifi bulunmakta olup, özel sektöre ait ise 37 iş yeri mevcuttur.

İlçemizde halen faal olan 2 ad. S.S. Küçük sanayi sitesi, 1 ad. Organize Sanayi Bölgesi bulunmaktadır.

V- ULAŞTIRMA VE ALT YAPI DURUMU:

A) Karayolları:

İlçemizin Tokat İl merkezine 45 km. Amasya İline ise 70 km. uzaklıkta olup asfalt yolla ulaşım sağlanmaktadır. Ayrıca Zile, Pazar İlçesine karayolu ile direkt ulaşım sağlanmaktadır. Bunun dışında İlçemizin diğer bir ulaşım aracı ise İlçe merkezinden geçen demir yoludur. Bu yol Amasya-Samsun-Sivas İlleri arasında yük ve yolcu ulaşımı sağlanmaktadır.Ayrıca İlçede üretilen tuğla ve kiremit diğer sanayi ürünleri ve antimuan madeninin Türkiye’nin her yerine taşınması sağlanmaktadır.