a)Sulusaray’ın Tarihi Yapısı:

Sulusaray (Sebastopolis) Tokat il merkezine 69 km,Artova İlçe merkezine 30 km,  Yeşilyurt İlçe merkezine 11 km  uzaklıkta,  20 Mayıs 1990 tarihinde Yeni İlçe olmuş yerleşim yeridir. İlçe etrafı dağlarla çevrili bir ova üzerinde, Çekerek ırmağı kenarındadır.

            Antik Sebastopolis  kentinin kuruluşu henüz kesin olarak bilinmemektedir.Bazı kaynaklarda M.Ö.1. Yüzyılda  kurulmuş olduğu kayıt edilmektedir. Roma İmparatoru Trajan zamanında (M.S. 98-117) Pontus Galaticus’la, Polemoniacus eyaletlerinden ayrılarak Capadokia  eyaletine dahil edilmiştir. Bu konudaki kitabe  Capadokia Valisi Arrian adına şehrin ileri gelenleri ve halkı tarafından dikilmiştir.

            Sebastopolis kelime olarak Yunancadır.Sebasto;büyük,azametli; polis; şehir anlamında olup, Büyük azametli şehir demektir.Bazı kaynaklarda Heraclepolis  olarak geçmektedir ki bu konuda şehrin kuzeyindeki Çekerek Irmağı üzerinde kurulu köprüde bir kitabe yer almakta olduğu belirtilmektedir. Heraclepolis,Herakles şehri  anlamına gelmektedir. Heracles Yunan ve Roma mitolojisinde gücü kuvveti simgeleyen yarı tanrı bir varlıktır.Bu anlamı ile Sebastopolis ile aynı manayı ifade eder.

            Sulusaray (Sebastapolis) :

            Sulusaray Sebastopolis hakkında Vitali CUİNET(1880-1892)yılları arasındaki gezi ve incelemsinden “La Turkie d’Asie Geographie Administrati ve Statistikue destoriptive et Raisonnee de Chakue province de L’ asi Mineure”adlı eserinde şöyle bahsedilmektedir.Sulusaray Pompe tarafından kurulmuştur.Mithridat Eupator’un savaşlar sonucu Pompe’ye yenilip Sulusaray’ı yakıp yıktığı zaman kendisi tarafından tekrar burasını imar edip Nicopolis ve Sebastopolis şehri olarak kurduğunu ,halen toprak altında kalan kent Timur Anadolu’ya geldiğinde halkın kendisine karşı koymaları nedeniyle tekrar yakılıp yıkıldığı zannedilmektedir.Bu harabeler üzerine kurulan Sulusaray ilçesi ismini her halde saray harabeleri arasından kaynayan kükürtlü bir sudan almaktadır.Buranın ev inşaatlarında çok güzel işçilikle bütün heykeller ,başlar,kollar ve yazılı levhalar kullanılmıştır.Tarlasını süren çiftçinin sabanına içi altın ve gümüş para dolu antika vazoların takılması ve bulunması olağandır.O günlerden bu günlere kadar burularda düzenli çalışma yapılmamıştır.Ancak 1987 yılında Tokat Müze Müdürlüğünce yapılan kurtarma ve sondaj kazıları sonucunda elde edilen verilerle daha önce ortaya çıkmış bulunan mimari parçalar değerlendirildiğinde kentin Hellenistik,Roma ve Bizans döneminde önemli bir yerleşim alanı olduğu anlaşılmaktadır.

           Comana Pontika da (Antik Tokat) yapılan yüzeysel araştırmalar sonucu elde edilen buluntular ile büyük benzerlik göstermektedir.İlçemizde 1987 yılında yapılan kazılar esnasında bulunan tarihi eserlerin bir kısmı Tokat Müzesinde sergilenmektedir. Bir kısmı ilçemizde bulunan açık hava müzesinde  muhafaza edilmektedir.

             Sulusaray İlçesi daha önce Mart 1921 de Tokat’a  bağlı merkezi olarak mülki taksimatta  yer almıştır. 1923 depreminden  sonra Sulusaray’ın büyük hasar görmesi ile İlçe merkezi Sulusaray’dan alınarak Tokat iline bağlı Çamlıbel Bucağına nakledilmiştir. Bir süre sonra 1 haziran 1944’de Artova’ya nakli yapılarak İlçe merkezi mülki taksimat’ta  yerini Artova’ya bırakmıştır.

              Daha sonra  Sulusaray 04.07.1987 tarihinde Yeşilyurt İlçe olması ile Yeşilyurt’a kasaba olarak bağlı kalmıştır.20 Mayıs 1990 tarih ve 20523 Sayılı Resmi Gazete ‘de yayınlanan 3644 sayılı kanunla 12.08.1991 tarihinde Kaymakam Fatih DAMATLAR’ ın göreve başlaması ile İlçe olarak fiilen ve resmen faaliyetine başlamıtır.

                                        TARİHİ ESERLER

               Tapınak:

                Kentin kuzey  doğusunda sur duvarlarına yakın  yerde  kazılar sonunda  çıkarılan  durumu ile doğu –batı  yönünde  yarım daire biçiminde büyük bir apsisli,güney tarafında dıştan köşeli,içten yarım daire formlu daha küçük apsisli bir yapıdır.Duvarlar blokaj sistemle  işten  ve dıştan taş  arasında  moloz malzeme ile  örtülmüştür.Tapınağın kazısı  tamamen tamamlanmamış olduğundan kime adandığı tespit edilememiştir.

                 Hamam:

                 Antik  kentin  doğu tarafındadır.Yapılan kazılar sonucunda ön  planda toprak zeminli  yangın izi görülen,moloz taş duvarla  bölüm  açığa çıkartılmıştır. Daha sonra  kesme  taşlarla gerçekleştirilmiş iç kısımlara doğru üçer kademe yapan iki  ayakla,bu ayakların arasında  konumlandırılmış iki sütun  kaidesi vardır. Kaidelerden biri halen yerinde olup,diğeri köylüler tarafından yerinden alınmıştır. Halen duvarlarında kükürt izleri bulunan hamamın  antik çağda bugün ilçenin 3 Km. güneybatısında faaliyetini sürdüren kaplıcanın suyu ile çalıştığı kuvvetli bir ihtimaldir.

                Şehir Surları:

                 Kentin doğusunda yapılan kazılarda l7 m. Boyunda açığa çıkartılan duvar kalıntısı çok büyük blok kesme taşlarla harç kullanılmadan gerçekleştirilmiştir. Duvarı destekleyen iki adet dörtgen payanda görülmektedir. Ayrıca duvar yüzeyinde iki adet mazgal açıklık bulunmaktadır.

  Sebastapolis Açık Hava Müzesi:  

  1987 yılında sondaj ve kurtarma çalışmaları sırasında Tokat Müzesi Müdürlüğünce çıkarılan mimari parçaların ve diğer tarihi eserlerin uygun bir yerde sergilenmesi kararlaştırılmıştır. İlçe Belediyesinin gösterdiği ve şu andaki Hükümet Konağının yanındaki uygun görülen bir alanda eserler toplanarak yerli ve yabancı turistlerin ziyaretine sunulmuştur.

b)Coğrafi Yapısı:

 Sulusaray ilçesi Orta Karadeniz Bölgesi içerisinde bulunan Tokat Vilayetine bağlı bir ilçedir.Doğusunda Yeşilyurt ilçesi – Batısında Yozgat ili Kadışehri ilçesi- Güneyinde Sivas ili Yıldızeli ilçesi – Kuzeyinde Artova ilçesi toprakları ile sınır komşudur. İlçemiz Sulusaray ekvator olarak 40 derece enlem 36 derece boylam paralellerindedir. Nüfusu 2000 genel nüfus sayımına göre 4483’dür. Tokat il merkezine uzaklığı 69 km. dir. En yakın ilçe Yeşilyurt ilçesi olup,uzaklığı ise 11 km.dir.

Yüzey Şekilleri .

1- Yüksek Bölüm   (Dağlar ve Yaylalar)

Genel olarak engebeli bir yüzeye sahiptir. İlçenin en önemli dağı hemen kuzeyinde yeralan ve Çekerekten başlayarak Tokat’a kadar uzanan Deveci dağlarıdır. Sulusaray Deveci dağı eteğinde ve Çekerek ırmağı üzerinde geniş ve verimli ovaya sahip bir yerdir.Çevresinde yüksek ve sarp dağlar bulunmaktadır. Deveci dağlarının yüksekliği yaklaşık 2000 metre civarındadır.

Yaylalar:

 İlçemizin dahili sınırları küçük olduğundan, belli başlı vadileri ve yaylaları olmamasına rağmen yöremizde İç Anadolu iklimi görüldüğünden yazın havası sıcak olur.Yüksek yerlerde ise çevre genelde ormanlarla kaplıdır.Suları soğuk ve berraktır.Kışları ise serttir.

2-Alçak Bölüm     (Ovalar):

Sulusaray genelde ovalarla kaplı verimli topraklara sahip küçük bir ilçemizdir. Çekerek ırmağı güzergahı ilçe merkezi yakınından geçişi çevreye büyük canlılık katmaktadır. Aynı zamanda ovanın sulaması da buradan temin edilmektedir. Ayrıca Çekerek ırmağı Sulusaray ilçemize şirin ve yeşil ilçe görünümü vermektedir.Belli başlı başkada ovası yoktur.

Akarsular :

Sulusaray ilçesinin en büyük akarsuyu Çekerek ırmağıdır. Bu ırmağın çıkış noktası Çamlıbel eteklerinden bir kolu başlar, diğer bir kolu Artova ilçesi istikametinden gelerek Yeşilyurt ilçesi sınırlarında birleşir ve topluca Sulusaray ovasından geçerek Yozgat Çekerek ilçesi olarak devam eder.Ufak dere ve çaylarda mevcut olmaktadır.Tarımla iştigal eden çiftçilerimiz bu sulardan faydalanmaktadır

Nüfus Durumu:

d)     İdari Durumu  :

İlçeye bağlı  bir kasaba ve l3 köy bulunmaktadır.

İlçe,Kasaba ve köylerin genel olarak yerleşim durumu iyidir.Toplu haldedirler.Mezra ve oba bağlılığı yoktur.

e) Sosyal Durumu :

Yöremizde çalışma hayatı genellikle zirai karakterlidir. İlçemizde sosyal hareketlilik yaz mevsimlerinde biraz rahatlar, kış mevsimlerinde ise, biraz daha sıkıntılı durum meydana gelmektedir.Yöre halkının tarla ziraatından başka iş sahalarının olmaması çalışma ortamını sağlamadığından yöre halkı gurbete gitmek zorunda kaldığı gözlenmektedir.

2-EĞİTİM VE KÜLTÜR  YAPISI 

         Sulusaray ilçesi İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü teşkilatı, 12.08,1991 tarihinde kurulmuş ve fiilen Milli Eğitim hizmetlerini yürütmeye başlamıştır. 14 İlköğretim okulu, l lise. l Halk eğitim merkezi ve Öğretmen evi Lokali ile eğitim-öğretim hizmetleri yürütülmektedirİlçemiz dahilinde 15 yaş üzerindeki halkımızda okur yazar oranı %80dolayındadır.